De doelstellingen van de straf volgens het nieuwe Strafwetboek

Met de hervorming van het Belgisch strafrecht krijgt de rechter een expliciet kompas aangereikt bij het bepalen van straffen. Artikel 27 van het Nieuw Strafwetboek codificeert namelijk vier concrete doelstellingen van een straf, zodat de rechter in elk dossier en voor iedere beklaagde steeds een bewuste en evenwichtige afweging dient te maken om uiteindelijk tot een gepaste straf te komen.

De doelstellingen

De wetgever voorziet de volgende doelstellingen:

1. Het uiting geven aan de maatschappelijke afkeuring ten aanzien van de overtreding van de strafwet

In de eerste plaats benadrukt artikel 27 dat een straf een uitdrukking moet zijn van maatschappelijke afkeuring. Door een sanctie op te leggen, bevestigt de rechter dat bepaalde gedragingen onaanvaardbaar zijn en wordt het vertrouwen in de rechtsorde enigszins hersteld.

2. Het bevorderen van het herstel van het maatschappelijk evenwicht en van het herstel van de door het misdrijf veroorzaakte schade

Deze tweede belangrijke pijler maakt duidelijk dat niet alleen het bestraffen van de dader centraal staat, maar ook het herstellen van de gevolgen van het misdrijf. De straf moet bijdragen aan het helen van wat is beschadigd – zowel voor het slachtoffer als voor de samenleving.

3. Het bevorderen van de maatschappelijke rehabilitatie en re-integratie van de dader

Artikel 27 onderstreept daarnaast het belang van de toekomst: de dader moet opnieuw een plaats kunnen vinden in de samenleving. Bij het opleggen van een straf moet de rechter dus niet enkel terugkijken naar wat fout liep, maar ook vooruitkijken naar wat de mogelijkheden van de dader zijn in de toekomst. Dit impliceert dat de rechter niet enkel rekening mag houden met de ernst van de feiten, maar hij dient ook oog te hebben voor de persoon van de dader en diens perspectieven.

Deze doelstelling vertaalt zich in aandacht voor werk, opleiding, begeleiding en kansen op re-integratie.

4. Het beschermen van de maatschappij

Naast herstel en re-integratie blijft de bescherming van de samenleving een kernfunctie van het strafrecht. In sommige gevallen kan dit betekenen dat een vrijheidsberoving noodzakelijk is.

Bescherming mag echter niet automatisch leiden tot de zwaarst mogelijke straf, maar moet proportioneel en noodzakelijk zijn. Deze doelstelling moet dus steeds in concreto worden afgewogen tegen de andere doelen.

Proportionaliteit als leidraad

Artikel 27 van het nieuw Strafwetboek bepaalt dat de rechter binnen de grenzen van de wet naar een rechtvaardige proportionaliteit tussen het misdrijf en de straf dient te zoeken. Alvorens een straf uit te spreken, moet de rechter alle doelstellingen in overweging nemen, maar ook de ongewenste neveneffecten van de straf ten aanzien van de rechtstreeks betrokken personen, hun omgeving en de samenleving.

Deze bepaling introduceert een meer humane en realistische benadering van bestraffing. Ze erkent dat een straf sociale gevolgen heeft en dat deze niet blind genegeerd mogen worden.

Gevangenisstraf als ultimum remedium

Daarnaast bepaalt de wetgever ook uitdrukkelijk dat de gevangenisstraf de laatst te overwegen straf is, die slechts kan worden uitgesproken wanneer de strafdoelen niet kunnen worden bereikt met één van de andere straffen of maatregelen waarin de wet voorziet. Dit bevestigt een duidelijke beleidskeuze: vrijheidsberoving is geen standaardoplossing, maar een laatste en ultieme remedie.

De rechter moet eerst nagaan of andere straffen of maatregelen de doelstellingen kunnen bereiken. Denk hierbij aan een werkstraf, autonome probatiestraf, straf met (probatie-)uitstel van tenuitvoerlegging, een straf onder elektronisch toezicht, enz. Pas wanneer dat niet het geval is, komt de gevangenisstraf in beeld.

Conclusie

Artikel 27 van het Nieuw Strafwetboek maakt expliciet wat vaak impliciet bleef: straffen is een complexe evenwichtsoefening tussen verschillende doelstellingen. Vergelding, herstel, re-integratie en bescherming staan niet los van elkaar, maar moeten samen worden afgewogen.

De rechter wordt daarmee niet alleen een toepasser van regels, maar ook een weger van waarden. Het artikel nodigt uit tot een meer doordachte, humane en toekomstgerichte strafrechtspraktijk – waarin niet enkel wordt gekeken naar het verleden, maar ook naar de impact op morgen.

U kan altijd een afspraak maken bij één van onze gespecialiseerde advocaten indien u met een dagvaarding voor de correctionele rechtbank geconfronteerd wordt. Ons kantoor zal uiteraard steeds met u nagaan welke straffen overwogen kunnen worden – indien de feiten niet betwist worden – in het licht van uw persoonlijke situatie.